{"id":103,"date":"2015-09-01T08:04:17","date_gmt":"2015-09-01T08:04:17","guid":{"rendered":"https:\/\/gjeilo.no\/?page_id=103"},"modified":"2026-03-19T16:09:05","modified_gmt":"2026-03-19T16:09:05","slug":"fra-husmannsplass-i-medalen-til-home-stead-i-north-dakota","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/gjeilo.no\/?page_id=103","title":{"rendered":"Fr\u00e5 husmannsplass i Medalen til home-stead i North Dakota"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n

Sv\u00e6rt mange av Aud sine forfedrar reiste til Amerika rundt \u00e5rhundreskiftet. Mange av desse reiste til Nord Dakota og Adler Township. Som ein del av \u00e5rsrapporten for Lom og Skj\u00e5k sparebank for 2004 har Ola sett s\u00f8keljoset p\u00e5 denne utvandringa. Det var nemmeleg ikkje berre slektningane til Aud som reiste fr\u00e5 Medalen til Adler\/Nelson County i ND.

\"\"<\/a><\/h4>\n
Vil du sj\u00e5 heile oppslaget kan du laste ned pdf her.<\/a><\/pre>\n
Sv\u00e6rt mange av ottad\u00f8lane som emigrerte busette seg i omr\u00e5de der det budde andre ottad\u00f8lar. Her kjem ei historie om korleis eit ottadals-dominert omr\u00e5de har utvikla seg fr\u00e5 den fyrste busetjinga og fram til i dag.<\/p>\n
Som vi har vore inne p\u00e5 tidlegare i denne temadelen, var det fleire som emigrerte til Amerika fr\u00e5 Lom enn fr\u00e5 dei andre ottadalsbygdene. Den omfattande utvandringa av husmenn fr\u00e5 Medalen og B\u00f8verdalen til Nord-Dakota var heilt sikkert med p\u00e5 \u00e5 p\u00e5verke denne statistikken.<\/p>\n
Dersom vi g\u00e5r gjennom listene over utvandra personar fr\u00e5 Lom fr\u00e5 1854 og fram til folkevandringa avtok rundt 1920, finn vi sv\u00e6rt mange namn fr\u00e5 Medalen og B\u00f8verdalen. I \u00e5ra 1857-1860 reiste 98 personar til Amerika. 79 av desse var med\u00f8lar eller b\u00f8verd\u00f8lar. Berre i 1866 reiste heile 133 lomv\u00e6rar til Amerika. Om lag halvparten av desse hadde b\u00f8verdalsnamn. Det same galdt i 1880. Av 144 som reiste, var 62 med\u00f8lar og b\u00f8verd\u00f8lar. Eit anna ?topp\u00e5r? var 1903, da halvparten av dei 121 som reiste fr\u00e5 Lom, var b\u00f8verd\u00f8lar. Det er registrert i alt 91 husmannsplassar fr\u00e5 Lom sentrum og opp til Mundhjeldsbrua \u00f8vst i B\u00f8verdalen. Dei aller fleste av desse budde det folk p\u00e5 rundt midten av 1800-talet. Seinare fann mange herifr\u00e5 vegen til Amerika og Nord-Dakota.<\/p>\n
Gratis pr\u00e6riejord<\/strong>
Det var s\u00e6rleg lovnaden om gratis pr\u00e6riejord som freista, og det kom rapportar attende om farmar s\u00e5 store som heile grender i heimbygda. Store gardar her vart berre sm\u00e5bruk i Amerika. Der var det berre \u00e5 setje plogen i jorda. Den steinen som fanst, var liten, og ikkje var det n\u00f8dvendig \u00e5 gj\u00f8dsle jorda. Der var det ingen standsskilnader p\u00e5 folk, og kvar enkelt vart vurdert etter det dei dugde til. Jenter var kanskje komne ?i ulykka? her heime og reiste p\u00e5 grunn av det. Heile slekter vart vanrykta. Der borte var alle like og frie.<\/p>\n
Adler Township<\/strong>
I Nord-Dakota utvikla det seg i eit omr\u00e5de ein koloni med b\u00f8verd\u00f8lar, som etablerte seg med eigne farmar – Adler Township i Nelson County. Her var det fleire titals, store farmar som var eigd av og hadde namn etter folk som hadde reist fr\u00e5 husmannsplassar i Medalen i B\u00f8ver-dalen. Vi veit ikkje korleis og korfor dei fann fram til akkurat dette omr\u00e5det i Nord-Dakota. Dei fyrste kom hit s\u00e5 tidleg som p\u00e5 1850-talet. Liknande koloniar var det mange av rundt om kring i Amerika der dei fyrste pionerane slo seg ned og utforska omr\u00e5det midt p\u00e5 1800-talet for s\u00e5 \u00e5 f\u00e5 etter fleire og fleire fr\u00e5 heimstaden i Noreg.<\/p>\n
The Homestead Act (1862) gjorde det mogleg for alle \u00e5 f\u00e5 tildelt areal. Dei m\u00e5tte da bu p\u00e5 omr\u00e5det i fem \u00e5r og f\u00e5 bygt eit hus. 10 acres eller vel 40 m\u00e5l skulle dyrkast opp. Seinare fekk setlarane lov til \u00e5 ta enda 80 acres ved \u00e5 plante tre p\u00e5 minst 10 av desse. Til saman kunne dermed kvar farm bli p\u00e5 90 acres eller ca 320 m\u00e5l. Rundt \u00e5rhundreskiftet var det framleis rikeleg med s\u00e5kalla State Land i Adler Township. Men etter kvart vart alt arealet disponert – enten til farming eller til offentleg bruk som kyrkjer og skular.<\/p>\n
Pr\u00e6riejord som bygningsmateriale<\/strong>
T\u00f8mmeret var sv\u00e6rt dyrt da dei fyrste tok homestead i Nord-Dakota. Den jomfruelege pr\u00e6riejorda fungerte som byggemateriale.\u00a0 Torv vart brukt som bygningsmateriale. Omr\u00e5det som vart pl\u00f8gt opp fungerete som vern mot dei mange pr\u00e6riebrannane som herja omr\u00e5det. Vintrane kan ofte vere harde og kalde og var sikkert vanskelege \u00e5 kome gjennom. Somrane kunne vere t\u00f8rre og avlingane s\u00e5 som s\u00e5. S\u00e6rleg var 1920-\u00e5ra vanskelege med ekstremt lite nedb\u00f8r og mykje vind. I tillegg gjorde grashoppesvermar stor skade. Svermane var s\u00e5 enorme at dei heilt dekte for sola n\u00e5r dei invaderte omr\u00e5det. Farmarane fekk lite for produkta sine samtidig som prisane p\u00e5 forbruks-varene og skattane gjekk opp. Mange m\u00e5tte gje opp farminga desse \u00e5ra. Ikkje f\u00f8r mot slutten av 1930-\u00e5ra kom vendepunktet med nye og meir tilpassa kornsortar, betre dyrkingsteknikkar og meir moderne motorisert utstyr.<\/p>\n
M\u00f8llene og jernbana var livsnervene<\/strong>
Jernbana var ein livsnerve gjennom omr\u00e5det og dei sm\u00e5 landsbyane i omr\u00e5det var bygde opp rundt m\u00f8llene ? ?the elevators? der kornet vart levert. ?Byane? McVille, Petersburg, Niagra, Aneta, Kloten, Pekin, Hamar og Tolna, som alle hadde berre nokre f\u00e5 hundre innbyggjarar, var m\u00f8testadar og handelssentra.
I butikkar, barar og p\u00e5 m\u00f8lla var det mange nordmenn som arbeidde, og samtalene gjekk ogs\u00e5 her p\u00e5 gamlespr\u00e5ket. N\u00e5r ein fyrst hadde kome fram til Adler Township, fanst det med andre ord ingen spr\u00e5kbarrierar. P\u00e5 den m\u00e5ten var reisa til det ukjende kanskje ikkje eit s\u00e5 stort steg \u00e5 ta likevel.<\/p>\n
B\u00f8verdalsslekt i Adler<\/strong>
Vi har fors\u00f8kt \u00e5 laga ei oversikt over alle dei slektene fr\u00e5 Lom og s\u00e6rleg Medalen\/B\u00f8verdalen som slo seg ned akkurat i Adler Township. Her har vi delvis f\u00e5tt hjelp fr\u00e5 kjentfolk, og delvis nytta oss av informasjon fr\u00e5 boka Nelson County History, bokverket som omtalar kvar enkelt familie i alle kommunane i Nelson County.<\/p>\n
Mundhjeldsfarmane. Dei tre br\u00f8rne Sever, Erik og Gabriel reiste alle fr\u00e5 B\u00f8verdalen til Amerika rundt \u00e5rhundreskiftet og hadde kvar sin farm i Adler. Dei vart gift med kvar si syster fr\u00e5 Borgen. Sever g.m. Annie Borgen, Erik g.m. Lena Borgen og Gabriel g.m. Lizzie Borgen. Dotter til Sever og Annie, Sadie, vart gift med Ehler Reimers og tok seinare over. Dotter til Erik og Lena, Stella, vart gift med Norbert Mayer og tok over den farmen. Gabriel og Lizzie hadde ikkje barn.<\/p>\n
Jacop Aasen reiste til Amerika s\u00e5 seint som i 1915. Etter \u00e5 ha arbeidd b\u00e5de i Nord-Dakota og Canada i nesten 20 \u00e5r, kj\u00f8pte han farmen av Ole Alfson. Denne farmen selde han til Louis og Mildred Larson i 1945. Etter \u00e5 ha vore heime i stund, kj\u00f8pte han farmen til John P. Johnson, som han dreiv til han gjekk bort i 1970.<\/p>\n
Kvammefarmen vart kj\u00f8pt og driven av Ola (Ole) Odegaar. Han fekk fleire s\u00f8ner, som alle opparbeidde sine eigen farmar eller leigde jord i Adler Township. Tom (Torstein) Kvamme reiste fr\u00e5 Lom i 1872 og arbeidde i Wisconsin i to \u00e5r f\u00f8r han reiste vidare til Adler og fekk tildelt grunn. Der gifte han seg med Mary (Magnhild) Slaalien f. 1866, som hadde kome til Adler via Butterfield Minnesota.<\/p>\n
Gilbert (Guttorm Lillehaugen) Larson hadde home-stead i Adler saman med kona si Kari (Carrie) Andersen. Denne farmen tok sonen Albert over. Denne farmen og farmen til broren Louis var nabofarmar.<\/p>\n
Gilbertsenfarmane, som tvillingane Sever og Gilbert dreiv. Ogs\u00e5 to andre br\u00f8r, Ralph og Otto, hadde kvar sin farm i Adler. S\u00f8stra Bertha var gift med Ole Odegaar p\u00e5 Kvammefarmen. Foreldra var Gudmund Odden Gilbertsen og Brit Steinteigen fr\u00e5 Runningom i B\u00f8verdalen. Gudmund og Brit homesteada i Adler i 1893.<\/p>\n
Per Repp (Pete Reep) reiste til Amerika i 1914 saman med syster Embj\u00f8rg og kj\u00f8pte farmen sin av Nels Alfsen i 1929 (bror til Ole, som Jakop Aasen kj\u00f8pte farmen sin av). Per farma saman med bror sin i starten.<\/p>\n
Pedersenfarmen var eigd av Andreas (Andrew) Tandestuen fr\u00e5 Medalen. Andreas var son til den kjende Per Spelmann. Pedersennamnet har sitt opphav fr\u00e5 han. Kona til Andreas var fr\u00e5 Borgen. Dei hadde tre s\u00f8ner: Palmer, Oscar og Meldvin.<\/p>\n
S\u00e5 var det Slekta til Aud….
<\/strong><\/p>\n
\"\"<\/a>
Familien til Anders og Marit. Fr\u00e5 venstre: Anders, Ola, R\u00f8nnaug, Amund, Marit og Hans. Fotografert f\u00f8r 1904. Anders Kroken eig fotografiet. Eldsteson Jo (John) Aderson hadde da reist til Amerika.<\/figcaption><\/figure>\n

<\/strong>Jo (John) Anderse(o)n, som var son til Anders Johnsen og Marit Olsdatter Visvollen, flytte til Nord-Dakota i 1893. Familien budde p\u00e5 forskjellige husmannsplassar i Medalen (Engjom, Visvollen, Stigen, S\u00f8regard \u00d8yjordet og Gl\u00f8msdals\u00f8ya). Seinare reiste ogs\u00e5 tvillingane Embj\u00f8rg\/Emma og Marit\/Mary og Kari til Amerika. Embj\u00f8rg vart gift med Sevald Hanson som var f\u00f8dd i Steine i Medalen. Sevald kj\u00f8pte farmen sin av Gilbert Gilbertson sr. og kona Kari Repp i 1912. Dei reiste attende til Norge i 1914. Marit var gift med Theodor Borgen og Kari gift med Gilbert (Guttorm) Larson. Yngstebror Ola var ogs\u00e5 i Amerika nokre \u00e5r, men kom heim att i 1914.<\/p>\n
Farmarar i Adler Township i 1954. Bak st\u00e5r Sevald Hanson, Ola Odegard, Hans Kroken (p\u00e5 vitjing hj\u00e5 syster si, Embj\u00f8rg), Marit Borgen, Kari Repp og Emma (Embj\u00f8rg) Hanson. Fremst sit Jacob Aasen, Per Repp, Marit Borgen og Gudbrand Aamodt.<\/p>\n
Borgafarmane var det fleire av. Lars Borgen f. 1845 og kona Sigrid (Vole) reiste fyrst til Wisconsin. Dei homesteada seinare i Adler i 1888. Dei hadde desse barna: Theodore g.m. Mary Anderson, Annie g.m. Sever Mundhjeld, Leva g.m. Erik Mundhjeld, Lizzie g.m. Gabriel Mundhjeld, Clara g.m. Tom Myhren og Leo. Dei fleste av desse vart buande i Adler Township. Gilbert Aamodt fr\u00e5 B\u00f8verdalen f. 1889 arbeidde p\u00e5 forskjellige farmar i Adler Township.<\/p>\n
Nils Alfson emigrerte til Adler tidleg p\u00e5 1890-talet og tok homestead. Broren Ole budde det meste av livet saman med Nils.<\/p>\n
Ole Christianson fr\u00e5 Lom kom i 1898 og farma saman med kona Rena Berg.<\/p>\n
Anna Odden fr\u00e5 B\u00f8verdalen f. 1875 gifta seg med dansken John Frandsen og kj\u00f8pte ?Ekrom-farmen? i 1913. Anna sydde kl\u00e6r p\u00e5 oppdrag. Sylfest og Tora Hagen og Gilberg Hagen kom fr\u00e5 Lom og tok homestead i 1889.<\/p>\n
Marie Slaalien f. 1901 vart gift og bygde opp ein farm saman med Charley Johnson fr\u00e5 Larimore.<\/p>\n
Anna Alfson fr\u00e5 Lom homesteada land i Adler tidleg p\u00e5 90-talet. Anna var med p\u00e5 \u00e5 stifte Lom Lutheran Church, og var den fyrste leiaren av Ladies Aid. Ho gifte seg med Andrew Lunden og flytte til farmen hans.<\/p>\n
Louis Moen kom til Amerika alt som 13-\u00e5ring saman med foreldra og br\u00f8rne Ole, Thorsten og Tore og systrene Ingrid, Marit Gunda og Mamie. Etter \u00e5 ha budd ei stund i Minnesota, reiste han vidare til Adler i 1896 og tok homestead. Der gifte han seg med Anna Severson.<\/p>\n
Thorsten O. Moen var f\u00f8dd i 1833. Han kom til New York i juni 1893 saman med kona Marit Borgen, og dei fekk i alt \u00e5tte barn. Dei gjorde krav p\u00e5 land i Adler i 1903.<\/p>\n
Thorsten G. (Tom) Myhren f. 1884 var son til Gudbrand og Anna Myhren i B\u00f8verdalen og kom til Adler i 1903. Clara Borgen, f. 1888 i Viroqua Wisconin, var dotter til Lars T. og Sigrid Borgen. Ho kom til Adler saman med foreldra sine og gifta seg med Tom Myhren i 1911.<\/p>\n
Andrew Pederson emigrerte i i 1893 fr\u00e5 Lom og reiste til Adler via New York. Der fekk han tildelt land det same \u00e5ret. Seks \u00e5r seinare gifta han seg med Marit Borgen, som kom til Amerika i 1896 saman med syster si. Erik og Sigvald Pederson og Olaus og Thor Haugen var alle br\u00f8r av Andrew Pederson. Erik kom til Adler rundt 1900 og kj\u00f8pte farm n\u00e6r Adler School nr. 3. Sigvald var bygningssnekker og budde mykje av livet i Adler.<\/p>\n
Thorston og Ingrid Sonstnenes var truleg ogs\u00e5 fr\u00e5 Lom og kom til Adler i 1891.<\/p>\n
Det sosiale liv i Adler<\/strong>
Kyrkja var sentral i kvardagen i Adler Township. I tillegg til gudstenestene var det eit omfattande organisasjonsliv med utgangspunkt i kyrkja. Lom Evangelical Lutheran Congregation vart stifta rundt 1900. Den fyrste Lom Lutheran Church vart bygd p\u00e5 farmen til Lars T. Borgen i 1900. Kyrkja vart seinare seld og flytt til Theodor Borgen som innhus, og ny Lom Church vart bygd p\u00e5 same staden i 1922. Denne kyrkja brann ned i 1949, og ei tredje kyrkje stod klar i 1953. Mange nordmenn som har vore over og bes\u00f8kt slektningane sine i Amerika, har vorte mottatt og vist rundt i denne kyrkja. Mange norsk\u00e6tta har f\u00e5tt sin siste kvilestad p\u00e5 kyrkjegarden i Adler. Altartavla i denne kyrkja er m\u00e5la av Svanhild R\u00f8hr fr\u00e5 Lom.<\/p>\n
Lom Sunday School vart formelt stifta i 1939, men hadde aktivitetar heilt sidan rundt 1910.<\/p>\n
Lom Ladies Aid vart starta s\u00e5 tidleg som i 1899, og hadde regelmessige m\u00f8te med pengeinnsamling til velgjerande f\u00f8rem\u00e5l som hovudaktivitet. Lom Ladies Aid vart seinare innlemma i Womens Missionary Federation og s\u00e5 til slutt i Lom American Lutheran Church Women. Dei norske damene i Adler var sentrale i arbeidet her.<\/p>\n
P.A.N Homemakers Club samla kvinner som arbeidde med husflid og handverk. Husm\u00f8drene samlast rundt omkring i heimane. Handarbeidet vart delvis selt til velgjerande f\u00f8rem\u00e5l.<\/p>\n
4-H Club hadde dei sj\u00f8lvsagt ogs\u00e5 i Adler. Jentene l\u00e6rte seg fyrst og fremst kj\u00f8kenstell, og gutane fekk innf\u00f8ring i gardsdrift.<\/p>\n
Skulebygga var brukte som forsamlingshus der folk m\u00f8ttest til kortspel, dans og andre sosiale syslar.<\/p>\n
Fr\u00e5 dei fyrste emigrerte til Nord-Dakota og Adler Township for 150 \u00e5r sia og fram til i dag har det vore ei eventyrleg utvikling i omr\u00e5det. Dei som kom til Amerika, slo seg naturleg ned s\u00e5 n\u00e6r austkysten som mogleg og etablerte seg gradvis vestover. Nord-Dakota ligg heilt nord i USA, og Nelson County heilt aust i staten. Ein del opps\u00f8kte Wisconsin fordi naturen der likna meir p\u00e5 naturen her i Ottadalen.<\/p>\n
Avfolking og nedlegging<\/strong>
I l\u00f8pet av 50 \u00e5r var omr\u00e5det rundt Adler Township folkesett av norske settlarar, som danna eit nytt samfunn i eit omr\u00e5de der det aldri f\u00f8r hadde budd folk fast. I dag er det ikkje mange av desse att i omr\u00e5det. Utviklinga liknar mykje p\u00e5 den vi finn i utkantane her til lands, med avfolking og nedlegging av infrastruktur. Nokre norsk\u00e6tta driv farmane sine i Adler framleis (Gilbertson og Borgen), men dei aller fleste farmane er selde, og blir n\u00e5 delar av kjempestore fellesbruk der det blir dyrka korn i stor skala. Drifta av jorda har vore gjennom ei veldig modernisering. Mange av bygningane som for berre 50 \u00e5r sia husa familiar og danna grunnlaget for eit sosialt levande samfunn, ligg i dag brakk og forfell.<\/p>\n
Etterkomarane etter ottad\u00f8lene i Nord-Dakota er n\u00e5 spreidde for alle vindar. Eit paradoks er det at stadig fleire av desse etterkomarane blir fanga av interessa for \u00e5 f\u00f8lgje i fotspora heim etter med\u00f8lane som r\u00f8mde fr\u00e5 armoda i heimbygda p\u00e5 1800-talet.<\/p>\n

Marte Holen Stensli<\/strong>
Marte Holen Stensli<\/a> bur i dag ved Devils Lake og har jord nord for Lakota i Nelson County. Marte kjem opprinneleg fr\u00e5 Brumunddal. Ho budde eit par \u00e5r i Grindstugulego i V\u00e5g\u00e5mo, flytta videre til Skaabu\/Kvikne og har budd i Nord Dakota sidan 2001. Marte tok da med seg den fyrste D\u00f8lahesten i Oktober 2001, Vollaug Silver. Alle d\u00f8lahestene som er i USA er Marte eiger eller oppdrettar av. Marte blir v\u00e5r tids pioner akkurat eit \u00e5rhundre etter at v\u00e5re forfedre fr\u00e5 Medalen m\u00e5tte pakke sakene sine og reiste til det same omr\u00e5det som Marte n\u00e5 bur i i Nelson County.<\/p>\n
\"\"<\/a>
Marte with family and d\u00f8lahest living near Devils Lake in Nelson County<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"<\/a>
Photo taken by Marte October 2022.<\/figcaption><\/figure>\n